İLİMİZDE YAŞANAN ŞEKLİYLE HIDIRELLEZ GELENEĞİ
Hıdırellezin anlamı;
Hıdırellez çok eski çağlardan beri yazın başlangıcı sayılan ve Miladi takvimde 6 Mayıs gününe rastlayan bir gündür. Daha ziyade Anadolu ve Balkan Türkleri arasında bilinmektedir. Eskiden Hızır günü de denilen Hıdırellez, halk arasında Hızır Aleyhisselam ile İlyas Aleyhisselam’ın bir araya geldiği günün anısına kutlanmakta olup, Hızır- İlyas bileşik kelimesinin halk arasında telefuzudur. Miladi takvimdeki 6 Mayıs tarihi rumi takvimde 23 Nisan gününe tekabül etmekte ve öteden beni bu tarih yazın başlangıcı sayılmaktadır.
Nitekim bizde eskiden yıl pratik olarak ikiye ayrılmış olup 23 nisan (6 Mayıs9 dan 26 Ekim (8 Kasım9 a kadar süren 186 gün Hızır günleri adıyla yaz mevsimini; bu tarihten tekrar 23 nisan (6 Mayıs) a kadar devam eden 179 gün de Kasım günleri adıyla kış mevsimini meydana getiriyordu. Kayıklar hıdırellez günü suya indiriliyor, işçiler Hıdırellezden 8 Kasıma kadar tutulurdu.
Baharın ya da yazın gelişi, dünyanın neresinde olursa olsun tarihin ilk çağlarından beri önemli bir olay olarak kabul edilmiş, insanlar bunları çeşitli ayin ve törenlerle kutlamışlardır. Örneğin; Paris Louvre Müzesindeki Boğazköyden gitme Hitit tabletlerinde, Purulli denilen bahar ayinlerinden bahsedilmektedir. Nitekim Orta Asya’da da bir çok Türk Kavmi arasında Baharı ve yazı kutlama ayinleri yapılmaktaydı.
Hıdırellez Merasimleri;
Türklerde Hıdırellez Merasimleri Anadolu Selçukluları zamanında gelenekleşmeye başlamış Osmanlı İmparatorluğu döneminde ise çok yaygın bir şekilde kutlanmıştır.
Anadolu dışındaki, özellikte Balkan Türklerindeki Hıdırellez Merasimleri hakkında pek fazla kaynak olmamakla beraber, buralardaki kutlamalarında Anadoludaki Merasimlerden pek farklı olmadığı söylenebilir.
Mesela Dobruca’daki kırım Türkleri arasında Hıdırellez adı verilen bir bayram 6 mayıs günü kutlanır. Bu günde kurbanlar kesilmekte her evde özel yemekler yapılarak yeşillik bir yerde topluca yenilmektedir. Yemekten sonra Allah’a dua edilmektedir. Çünkü Hıdırellez de yapılan duanın kabul olunacağına inanılır.
Yine Makedonya’da yaşayan Türklerinde bu bayramı Edirlez veya Herlez adı altında kutladıkları bilinmektedir.
Yugoslavya’nın Kosova bölgesindeki merasimler ise daha çarpıcıdır. 5 Mayıs gününden itibaren kutlanmaya başlanmakta, şehir, kasaba ve Köy civarındaki yeşillik alanlara sabahın erken saatlerinden itibaren toplanılmakta, genellikle akarsu ve göl kenarları ile bir türbe yanı tercih edilmektedir. Buralarda yenilip içilerek eğlenilmekte, türbelerde adaklar adanmaktadır. Akşam dönülürken ağaçlardan yeşil dallar kesilerek bir kaynaktan alınan suda bu dallar kaynatılıp, çocuklar bu suyla yıkanmaktadır.
Yurdumuzdaki hıdırellez adetleri ise başlı başına bir kültür dür. Hıdırellezin yaklaşmasıyla çoğu evlerde hazırlıklar yapılır. Hıdırellez günü Hızır Aleyhisselam’ın uğrayacağına inanılarak her taraf temizlenir. Yeni giysiler alınır. Hıdırellez günü yapılacak dua ve isteklerin kabulü için sadak verilir. Ve kurban kesilir.
Hıdırellez günü Hızır’ ın ağaçlık ve yeşillik yerlerde dolaşacağına inanıldığı için halk buraya akın eder. Halkın buralardaki merasimlerdeki davranışlarını da birkaç kısımda incelemek mümkündür.
1- Şifa ve sağlık talebine yönelik inanç ve adetler:
Trabzon, Yozgat, Balıkesir, Erzurum ve Diyarbakır yöresinde kuzu kesmek adettir.
Bunun sebebi Hızır’ ın gezdiği, ayağını bastığı yerlerde yayılan kuzuların insanlara şifa ve sağlık vereceğine inanılır.
Bundan başka Bergama, Balıkesir ve Trabzon çevresinde kırlardan toplanan birtakım çiçeklerle otlar kaynatılarak şifa niyetine içilmektedir. Bu suyu kırk gün müddetle güneş doğmadan göze sürmenin gençlik, güzellik ve zindelik vereceği söylenmektedir.
Başka bir adet de Hıdırellez gecesi kişilerin kendi eşyalarından birini ya da saçından , sakalından kestiği kılları bir elbise parçasına bağlayıp dua okuyarak gül dalına asmalarıdır.
Bazı yörelerde de şifa ve nazardan korunmak amacıyla ateş yakılarak üzerinden atlanmaktadır.
2- Bolluk ve Bereket Talebine Yönelik İnançlar :
Bolluk ve bereket talebine yönelik inançları Hıdırellez kutlamalarının en baris örneği teşkil eder. Hıdırellez gecesi, Hızır’ ın yeryüzünde gezdiği ve dokunduğu yerlere bolluk ve bereket bahşedeceği inancı çok yaygındır . Bunun için bereketlenmesi, sıkıntı çekilmemesi istenilen yiyecek, mal, para vs. nin bereketlenmesi dileği ile birtakım yollara başvurulur. Mesela, yiyecek ve içecek kaplarının ambarların, para keselerinin ağzı açık bırakılır.
Bursa civarında ev halkı birer parayı işaretleyip bir çanta içine koyarak gül dalına asar veya koyarlar. Hızır gece gül ağaçlarının dibinden geçeceği için bol bol bereket yağdıracaktır. Ertesi sabah herkes çantadan kendi parasını alarak cüzdanına koyarsa para sıkıntısı çekmez.
Hıdırellezin içtimai yönü bakımından en ilginç uygulaması ise bir evde fakirlere yemek yedirmedir. Fakirlere ne kadar çok yemek yedirilirse, o eve daha çok bereket yağacağına inanılmaktadır.
Bunlardan başka, yoğurulan hamurun taşmasına, bahçedeki yeşil soğan yaprağına iki iplik bağlanarak soğanın büyüyen yaprağına göre bolluk olup olmayacağına dair inançlar vardır.
3- Mal, Mülk ve Servet Talebine Yönelik İnanç ve Adetler:
Bu konuda da yaygın adetler mevcuttur. Bunun için neye sahip olunmak isteniyorsa, onun küçük bir modeli yapılarak Hıdırellez gecesi evin bahçesine konulur. Böylece dilekler Hızır’ a iletilmiş olur.
Bu hususta en çok başvurulan yöntem ise şudur; ulaşılmak istenen mal ve servet talepleri bir kağıda yazılarak, akarsuya ve denize bırakılmasıdır.
4- Talih Açmaya, Kısmet Talebine Yönelik İnanç ve Adetler:
Memleketimizin çoğu yöresinde küçük farklarla buda şöyle olmaktadır. Hıdırellez gecesi genellikle genç kız ve kadınlar küpe ve yüzük gibi eşyalarını bir çömleğe koyarlar. Gömleğin içine su doldurularak veya yeşillik konularak, çömlek bir gül ağacının dibine bırakılır. Hızır Aleyhisselam inanışa göre oraya uğrayarak ve herkesin niyetinin karşılığını verecektir. Hıdırellez sabahı, çömlek sabah erkenden alınarak bir evde toplanılır. Küçük bir kız çömlekteki eşyaları teker teker çıkarır. Bu sırada söylenen manilere göre o eşya sahibinin talihi belli olur.
Bu anlatılanlar kadar olmasa da hıdrellez hakkındaki inançlarda şu şekilde özetlenebilir :
-Hıdrellez günü güneş doğmadan yataktan kalkmayanın işleri ters gider, yahut hastalanır.
-Hıdrellez günü işe gidilmez uğursuz gelir.
-Hıdrellez günü salıncakta sallanmayanın beli ağrır.
-Hıdrellezde meyve vermeyen ağaçlar balta ile korkutulursa meyve verir.
-Hıdrellezde ev işi yapan hamile kadınların çocukları sakat doğar.
ÇORUM
Çorum ili merkezde de hıdrellezin yukarıda anlatıldığı gibi Hızır Aleyhisselam ile İlyas peygamberin buluştukları gün olduğu inancı vardır.Bu iki isim birlikte söylenerek Hıdrellez olarak telafüz edilmiştir..Bazılarına göre de Hızır ve İlyas ölümsüzlüğe ermiş iki kardeştir.
İlimizde hıdrellezin gelişi sevinçle karşılanmaktadır.Çünkü kışın bittiğine,yazın geldiğine bolluk ve bereket dolu günlere ulaşıldığına inanılır.Bu nedenle yazın başlangıcı sayılan 6 Mayıs hıdrellez gününde bir bayram sevinci yaşanır.Tabiatın canlanıp yeşermesi ile çekiciliğinin bir hayli artmış olması insanların yeşillik,ağaçlık,dere ve çeşme başlarına akın etmelerine vesile olur.Daha çok Hıdırlık,Erzurum Dede, Sıklık Boğazı, Bağlar en çok gidilen yerlerdir.
Buralara gitmek için bir-iki gün önceden hazırlık yapanlar vardır.Hazırlık olarak yeni giysiler hazırlanır; çörek, börek, yaprak dolması, bulgur kaynatması yapılır.Birlikte yenilir içilir.Genellikle genç kızlar arasında dalya, atlankaya, ve okkel dediğimiz oyunlar oynanır.Erkekler bu eğlencelere katılmazlar.
Hıdrellez gecesi ve ya günü dini tören yapılmaz.Ancak arzulanan dileklerin gerçekleşmesi için dualar edilir.
Hıdrellezle İlgili Adet ve İnanmalar
-Hıdırın boş eve geleceğine inanıldığı için evde bulunmamaya dikkat edilir.
-Hıdrellez gecesi su dolu kaplar gül ağacı dibine konulursa bu su şifa verir.
-Gül dalına para bağlanır ve bu para cüzdanda daima saklanırsa para sıkıntısı çekilmeyeceğine inanılır.
-Hıdrellez gecesi yoğrulan hamur eğer taşarsa evde bolluk olacağına inanılır.
-Sahip olmak istenen şeylerin maketi yapılıp hıdrellez gecesi bir gülün dibine bırakılırsa veya çizilirse o yıl sahip olunacağına inanılır.
-Genç kızlar sevdiklerinin isimlerini gül dalına asarlarsa sevdiklerine kavuşacaklarına inanırlar.
BAYAT
Bayat’ta 6 mayıs günü Hızır Aleyhisselam’ın yeryüzüne inmesi, bolluk ve bereketi getirmesi nedeniyle hıdrellez kutlamaları yapılmaktadır.Bunun için önceden fazla bir hazırlık yapılmaz.Gidilen belli bir yer yoktur.Yeşillik ve yüksekçe yerlere gidilir.Erkekler ve kadınlar ayrı olarak kendi aralarında eğlenirler.Halaylar çekerler.Dini bir tören yoktur.
İnanışalar-Uygulamalar
Yeteri kadar eğlence yapılmaz ise o yıl fazla yağmur yağmayacağına inanılır.
İSKİLİP
İskilip’te eskiden beri Hızır Aleyhisselam’ın Hıdrellez günü gezdiğine ve gördüğü kişileri mükafatlandırdığına inanılır.Hıdrellez yazın müjdecisi olduğundan kutlanır.Bir gece öncesinden hazırlıklar yapılır.Yöresel yemek İskilip dolması yapılır.Eskiden bir yere gidilmezken şimdi Yivlik, Erenler, Çağıl, Elmabeli gibi yerlere gidilmektedir.Buralara kurulan salıncaklarda gençler sallanır,top oynar, ibadet edilir ve namaz kılınır.
Eskiden genç kızlar bir gece önce yüzükleri ile kısmet yazılı kağıtları bir çömleğe koyarak gül dibine bırakırlar.Ertesi günde maniler ve türküler söyleyerek çömlekten kısmetlerini çekerlerdi.Şimdilerde ise değişik türlerden niyet çekmeler vardır.Örneğin papatya çekmek gibi.
İnanış ve Uygulamalar
-Erenler tepesindeki çeşmeden su getirilir, inanca göre bu suya geyik sütü karışmıştır şifa niyetiyle içilir.
-Mal, mülk, servetin artması için dualar edilir.
-Önceleri sahip olmak istenen şeylerin resimleri gül dallarının diplerine çizilirdi.Ertesi gün bu çizgiler bozulmamışsa bunlara sahip olunacağına inanılırdı.Kızar ata bindirilerek bahtının açılacağı söylenirdi.
MECİTÖZÜ
Hızır ve İlyas peygamberlerin yeryüzünde buluştukları gün hıdrellez günü olarak bilinir.Baharın ve yaz günlerinin müjdecisidir.Kutlamalar için Hıdırlık mahallesine,Geykoca barajı ve göletine ,Beyözü köyü ve çevredeki yeşillik yerlere gidilir.Börek, çörek, yaprak sarması ve kuru yemişlerle topluca piknik yapılır.Genç kızlar arasında maniler söylenir.
İnanış ve Uygulamalar
-Hızır’ın bolluk ve bereket getireceğine inanılır.
-Hızır’ın uğrayacağı düşüncesi ile yemekler hazırlanarak üzeri açık bırakılır.
OSMANCIK
İlimizde Hıdrellez kutlamaları en çarpıcı ve görkemli şekliyle Osmancık’ta yapılmaktadır.Hızır ve İlyas peygamberin 5 Mayısı 6 Mayısa bağlayan gece ;veya 6 Mayıs günü buluşmalarını yazın başlangıcı olarak kabul edilir.
Hazırlıklara bir ay önceden başlanır.Bahara uygun kıyafetler dikilir.Genç kızlar anlaşarak gruplar halinde aynı cins ve renkte elbiseler giyerler.Yaşlı kadınlar bir gün önceden yemekler,çörek, börek hazırlarlar, yaprak sarmaları yaparlar.
6 Mayıs günü sabah erkenden hazırlıklar tamamlanarak Koyun Baba türbesine gidilir.Yaşlı kadınlar bu civarda kalır,genç kızlar buranın hemen yanındaki Arefet tepesine çıkarlar.Yaşlılarda semaverleri yakıp çay yapıp kahvaltıyı hazırlarlar.Gençler de gelince topluca kahvaltı yapılır.Daha sonra gençler top ,ip ,atlankaya oynarlar.Nişanlı olan kızlara oğlan evi tarafından kuzu dolması getirilip öğlene beraberce yenilir.Bu tür eğlenceler 3 gün sürer.
İnanışlar-Uygulamalar
-Bolluk ve bereket olması için gül ağacının dibine para ve altın gömülür ve ya dışarıya bırakılır,Hızır Peygamberin ekinlere 5 Mayısı 6 Mayısa bağlayan gece kamçısını vurduğu ve o günden sonra ekinlerin büyüdüğüne inanılır.
-Sahip olmak istedikleri şeyi 5 mayıs gecesi dua ederek toprağa çizerler
-Evlenecek kızlar oyuncak bebeğe gelinlik giydirip gül ağacının dibine;çocuğu olmayan kadınlar da oyuncak bebeği ağaca salıncak kurup içine yatırırlar.
-Genç kızlar ve kadınlar arasında Koyun Baba türbesindeki dilek taşına niyet tutularak taş yapıştırılır.Taş uzaktan atılır,eğer yapışırsa dileğin kabul olacağına inanırlar.
SUNGURLU
Hıdır ve İlyas isimli iki kardeşin isminden geldiğine inanılan Hıdrellezin menşeinin ;diğer ilçelerimizde olduğu gibi 6 mayıs günü buluştuklarına inanılmaktadır.
Bir iki gün önceden hazırlıklara başlanır.Nişanlı kızlara elbise ve takılar alınır,kuzu süslenir ve kesilir.Tava çöreği, un helvası, pilav, tavuk gibi herkes bütçesine göre yiyecekler hazırlar.Kutlamalar için Kapıkaya çeşmesi civarına , bağlara ve istenilen yeşillik yerlere gidilir.Buralarda yenilip eğlenilir.Bu ilçemizde erkeklerde eğlencelere katılır ve kendi aralarında oynarlar ve halaylar çekerler.
İnanışlar-Uygulamalar
-Fincan içinden veya çömlek içine konulan yüzüklerin mani söylenerek çekilmesi adeti bu ilçemizde de vardır.
-Neşeli olmak,yemek içmek,bol bol sarfiyat yapmanın uğur getireceğine inanılır.
-Evi olmayanlar çay kenarına giderek taşları dizmek suretiyle bir eve sahip olmak dileğinde bulunurlar.
Hıdrellezle ilgili bazı atasözü ve deyimler :
-Hıdrellez kamçısını vurmayınca kapıda yatılmaz
-Hıdrellez geldi yaz geldi
|
